(санақ үлкеннен кішіге)
7__________________________________________
Намазда “фатиха” сүресінен кейін әминді іштей айтқан дұрыс па әлде дауыстап айтқан ба?
Қайрат Жолдыбайұлы
ҚМДБ-ның Уағыз-насихат бөлімінің меңгерушісі
Кейбір мұсылмандар: «Намазда «Фатиха» сүресінен кейін «Әминді» іштен айтуға байланысты Ханафи мәзһабының дұрыс дәлелі жоқ. Ең дұрысы «жария» айту» деп уағыздап жүр. Осы дұрыс па?
Ханафи мәзһабының қай амалы болсын дәлелсіз алынбаған. Ал, кей дәлелдердің жазылмауы фиқһ кітаптарының халыққа жеңілдігін көздеп қысқартып бергендікте. «Әминді» іштен айтуға келетін болсақ, оған Ханафи ғұламаларының көптеген дәлелдері бар. Мысалы:
• Пайғамбарымыз (с.а.у.):
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِذَا قَالَ الْإِمَامُ { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } فَقُولُوا آمِينَ فَإِنَّهُ مَنْ وَافَقَ قَوْلُهُ قَوْلَ الْمَلَائِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ
«Имам «Ғайрил-мағдуби алайһим уәладдаллин» деген кезде сендер де «әмин» деңдер, кімде-кімнің «әмин» деуі періштелердің «әмин» деуіне дәл келсе, жасаған күнәлары кешіріледі», – деген. (Бұхари/1-108. Хадисті Әбу Һурайра риуаят етті).
• Пайғамбарымыз (с.а.у.) басқа бір хадисінде былай деген:
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا قَالَ الْإِمَامُ { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } فَقُولُوا آمِينَ فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَقُولُ آمِينَ وَإِنَّ الْإِمَامَ يَقُولُ آمِينَ فَمَنْ وَافَقَ تَأْمِينُهُ تَأْمِينَ الْمَلَائِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ
«Имам «ғайрилмағдуби ғалайһим уәләддаллин» деген уақытта сендер де «әмин» деңдер. Себебі, періштелер «әмин» дейді, имам да «әмин» дейді. Кім де кімнің «әмин» деуі періштелердің «әмин» деуіне дәл келсе, жасаған күнәлары кешіріледі». Хадисті Әбу Һурайра риуаят еткен. Хадистің дәрежесі сахих.
Ханафи ғалымдары бұл хадистегі «имам да әмин дейді» сөзін негізге алып, «әминді» іштей айту сүннет деген. Себебі, «әмин» сөзін егер имам жария айтатын болғанда Пайғамбарымыздың «имам да әмин дейді» деп, имамның да «әмин» дейтіндігін жамағатқа білдіруінің қажеті болмас еді. Яғни, періштелер мен имамның әмин деуі жамағатқа естілмейтін болғандықтан Пайғамбарымыз (с.а.у.) «себебі, періштелер «әмин» дейді, имам да «әмин» дейді» деп, олардың да «әмин» деп айтатындығын білдіріп тұр. (Дұрысы Аллаһқа мәлім).
• «Әмин» сөзі – «Дұғамызды, тілегімізді қабыл ал!» деген мағынаны білдіретін дұға. Cахих Бухари кітабында «әмин» сөзіне «дұға» деп түсінік берілген. Ал, дұғаның іштен айтылуы абзал. Құранда: «Раббыларыңа жалбарынып, іштей (құпия) тілеңдер!» делінеді. («Ағраф» сүресі/55). Пайғамбарымыздың (с.а.у.): «Іштей тілек – жария жетпіс тілекке тең» дегенін де ескерер болсақ, «әмин» дұғасын құпия айту абзал. Намаздағы «субхана раббиял-ағла», «субхана раббиял-азим», «субханака», «әт-тәхият» секілді басқа барлық дұғалардың іштей айтылатындығы «әминнің» құпия айтылуына тағы бір дәлел.
• Әмин дұғасы «әғузу билләһи» дұғасынан артық емес. Өйткені, «Нахл» сүресінде Құран оқыған кезде міндетті түрде «әғузуді» айту керектігі: «Құран оқыған кезде қуылған шайтаннан Аллаһқа сыйын» деп бұйырылған. «Әғузу» дұғасы осы ерекшелігіне қарамастан намазда құпия айтылады. Сондықтан әминнің де құпия айтылуы абзал. Себебі, «әмин» Құранның сөзі емес.
• Бұған қоса, бізге жеткен ешбір хадисте пайғамбарымыздың (с.а.у.) «әминді» дауыстап айтыңдар» деп кесіп айтқан бұйрығы жоқ. Керісінше, «имам уәләддаллин деген кезде «әмин» деп айтыңдар делінген. Ал Бухари және Муслимдегі «имам әмин деген кезде сендер де әмин деңдер» деген хадисіне келер болсақ, бұл хадис те «әминнің жария айтылуына нақты дәлел емес. Себебі, бұл хадистегі «имам әмин деген кезде» тіркесін Ханафи және Малики ғұламалары және басқа да Хафиз Ибн Хажар секілді хадис ғұламалары: «Имам әмин дейтін жерге келген кезде яки әмин дейін деген кезде» деп түсінген. «Әмин» сөзін имам мен жамағаттың бір сәтте айтуы үшін осылай түсінілуі қажет. Бұлай болмағанда, имам «әмин» деп қойғаннан кейін ғана жамағат «әмин» дей алады. Оған дәлел басқа бір хадисте «имам тәкбір алғанда, сендер де тәкбір алыңдар» делінгендіктен, имам тәкбір алғаннан кейін барып жамағат тәкбір алады. Имамның тәкбірінен жамағаттың тәкбірі сәл кеш айтылатыны мәлім. Жоғарыда келтірген «Имам уәләддаллин деген кезде, әмин деңдер» деген хадис пен «Имам әмин деген кезде, әмин деңдер» деген осы екі хадистің мағыналарындағы қарама-қайшылықты болдырмау үшін Ибн Хажар әл-Асқалани осылай жорамалдау керек деген. (Мухаддис Зафар Ахмад, Илаус-сунан, 2-том, 231-бет).
Пайғамбарымыздың (с.а.у.) «Имам әмин деген кезде» деген тіркесін «әмин дейін деген кезде» деп түсінуіміздің тағы мынандай негізі бар. Барлық ғұламалар Құрандағы: «Намазға тұрған кезде жүздеріңді және қолдарыңды шынтақтарыңа дейін жуыңдар. Әрі бастарыңа мәсіх тартып, аяқтарыңды жуыңдар» деген аятындағы «намазға тұрған кезде» делінген тіркесті «намазға тұрарда» деп бірауыздан түсінген. Себебі, намазға тұрып қойғаннан кейін дәреттің алынбайтындығы айтпаса да түсінікті.
• Насруддин Әлбани өзінің «Тәмәмул-минна фит-талиқ ала фиқһус-сунна» атты кітабында былай дейді: «Жамағаттың да имаммен бірге «әминді» дауыстап айтуы керек дейтіндердің: «Зубайр және артындағылар әминді айтқанда мешіт жаңғырып кетті» делінген дәлелдерінен басқа дәйектері жоқ. Бірақ, мұның өзі «әминді» жамағаттың да дауыстап айтуына дәлел емес. Себебі, бұл хадисті жеткізілушілердің тізбегі Пайғамбарымызға (с.а.у.) жетпей қалған (марфуғ болмаған). Пайғамбарымыздың дауыстап айтқанына байланысты бірқатар хадистер бар. Бірақ, ешбірінде Аллаһ Елшісінің артындағы сахабалардың да қосылып әминді жария айтқандығы айтылмаған. Әминнің дұға екені белгілі. Негізінде дұға іштей айтылады. Өйткені, Аллаһ Тағала «Раббыларыңа жалбарынып, іштей (құпия) тілеңдер!» деген. Ал бұдан айну үшін оған сахих дәйек керек». (Мухаммад Насруддин Әлбани, Тәмәмул-минна фит-талиқ ала фиқһус-сунна, 177-бет, Мәктабатул-исламия, Дарур-райа лин-нашр, 2-басылым, 1988ж).
Бұл – Насруддин Әлбанидің өз сөздері. Оның ойынша, пайғамбарымызбен (с.а.у.) қосылып сахабалардың да әминді жария айтқандығына байланысты нақты сахих хадис жоқ.
Ал хазреті Атааның (р.а.):
وقال عطاء : أدركت مائتين من الصحابة في هذا المسجد إذا قال الإمام : ولا الضالين سمعت لهم رجة آمين “
«Осы мешітте екі жүздей сахабаны көзім көрді. Имам «әмин» деген кезде олардың «әмин» деген дауыстарының жаңғырғанын естідім» деген риуаятқа келер болсақ, Насруддин Әлбани бұл риуаятқа «әлсіз» деп баға берген. (Нәсруддин Әлбани, «Тәмамул-минна» кітабынан).
Пайғамбарымыздың ешбір хадисінде «әминді жария айтыңдар» деген тікелей бұйрығының жоқ екенін ескере отырып, Ханафи ғұламалары пайғамбарымыздың өзінің ғана әминді дауыстап айтқанына байланысты кейбір хадистерді былай түсінген:
1. Пайғамбарымыздың намазда фатихадан кейін «әмин» деп айтуын артында яки жанында Оған (с.а.у.) жақын тұрған сахабалар ғана естіп, сол кісілер «әминді дауыстап айтты» деген хадисті риуаят еткен болуы мүмкін. Ал жанындағы адамдардың ғана естуін «Құран оқығандай дауыстап айтты» деп түсінбеуіміз керек. Себебі, кейде іштей күбірлеп айтылғанды жанында тұрғандар да естуі мүмкін. «Дуррул-мухтар» атты кітапта былай делінген: «Егер бір адам яки екі адам естісе, бұл жария айтқанға жатпайды». (Мухаддис Зафар Ахмад, Илаус-сунан, 2-том, 247-бет). Яғни, Пайғамбарымыздың «әмин» деуін кейбір адамдар естіген болса, бұл пайғамбарымыздың дауыстап жария айтқандығын білдірмейді. Пайғамбарымыздың барлық адамдар еститіндей дауыстап айтты яки жоғарыда Насруддин Әлбани келтіргендей сахабалар бірге дауыстап «әмин» деп айтты деген бір де бір сахих хадис жоқ. Ал Әбу Дәуіттегі Әбу һурайрадан риуаят етілген:
عن أبي هريرة قال ترك الناس التأمين وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم إذا قال ( غير المغضوب عليهم ولا الضالين ) قال آمين حتى يسمعها أهل الصف الأول فيرتج بها المسجد .
«Халық «әмин» деп айтуды қойып кетті, Пайғамбарымыз (с.а.у.): «ғайрил-мағдуби алайһим уәладдаллин» деген кезде «әмин» дейтін. Мұны бірінші қатардағылар еститін де, мешіт жаңғырып кететін» деген риуаяқа келер болсақ, Насруддин Әлбани бұған да «әлсіз» деп баға берген. (Мухаммад Насруддин Әлбани, Сахих уә дағиф Ибн Мәжа). Сондықтан бұл да дәлел бола алмайды.
2. Пайғамбарыздың «әминді» алғашқы кездері халықты «әмин» деп айтуға үйрету үшін жария айтуы ықтимал. Хазіреті Омардың кейде үйрету үшін «субханака» дұғасын, Әбу Һурайраның «ағузу билллаһты» жария айтқаны секілді. (Мухаддис Зафар Ахмад, Иғлаус-сунан, 2-том, 240-бет).
عن أبي سكن حجر بن عنبس الثقفي قال : سمعت وائل بن حجر الحضرمي يقول:
« رأيت رسول الله صلى الله عليه وسلم حين فرغ من الصلاة حتى رأيت خده من هذا الجانب ومن هذا الجانب وقرأ ( غير المغضوب عليهم ولا الضالين) فقال : » آمين « يمد بها صوته ما أراه إلا يعلمنا »
«Әбу Сакан Хужр ибн Ғанбас әс-сақафи: Уайл Ибн Хужр әл-Хадрамидың былай дегенін естідім: «Пайғамбарымызды намазды тәмамдағаннан кейін көрдім, тіпті, Оның (с.а.у.) жүзін мына жағынан да, ана жағынан да көре алдым. Ол (с.а.у.): «ғайрил мағдуби алайһим уәладдаллин» деп оқығаннан кейін «Әмин» деп даусын созды. Мен мұны тек бізге үйрету үшін жасады деп ойлаймын». (Мухаддис Зафар Ахмад, Иғлаус-сунан, 2-том, 237-бет. Бұл хадисті риуаят еткен кісілердің бәрі сенімді. Тек Иахия ибн Саламаны бірқатар ғалымдар әлсіз десе де, Хаким, Ибн Хиббан секілді хадис ғалымдары қуатты деп бағалаған).
Міне, пайғамбарымыз (с.а.у.) «әминді» дауыстап оқыды деген хадисті риуаят еткен Уайл Ибн Хужр пайғамбарымыздың «әминді» жария айту себебінің «үйрету» мақсатында екенін айтуда. Пайғамбарымыз «әминді» дауыстап айтты деген негізгі хадистерді осы Уайл Ибн Хужрдың риуаят еткенін ескерсек, Ханафи ғалымдарының «үйрету мақсатында» айтуы мүмкін деген сөздерінің қаншалықты негізді екенін аңғаруға болады.
Егер Пайғамбарымыз (с.а.у.) әминді әрдайым жария айтқан болғанда Омар, Али, Ибн Мәсғуд секілді сахабалар іштен айтпас еді. Әбу Сағид «Омар да, Али да «бисмиллаһир-рахманир-рахимді» және «Әминді» жария айтпайтын еді» деп риуаят еткен. (Ибн Жарир әт-Табари, Тәһзибул-әсар. Бұл риуаятты жеткізген рауилердің бәрі сенімді, дұрыс. Тек Әбу Сағид әл-Баққал мудаллис болғанымен сенімді. Ал сенімді мудаллистердің риуаяты Ибн Хажар секілді бірқатар хадис ғалымдарының пікірінше дұрыс деп бағаланады).
Ханафи және Малики мәзһаб ғұламаларының әминнің іштей айтылуына байланысты басқа да көптеген дәлелдері бар. Ұзап кетер деген ниетпен бұл жерге жазылмады.
• Ескерту: Қазіргі таңда қазақстандық мұсылмандар арасында «әминді» іштей айту мен жария айтуға байланысты көптеген дау-дамай болып жүр. Себебі, Пайғамбарымыздың (с.а.у.) «әминге» байланысты хадистерін төрт мәзһаб ғұламалары әр түрлі түсінген. Шафиғи мен Ханбали ғұламалары «әминді» жария айту керек десе, Ханафи және Малики ғұламалары іштей айту керек дейді. Яғни әр мәзһабтың өзіндік шариғи дәлелдері бар. Сондықтан біз жоғарыдағы ханафи ғұламаларының келтірген дәлелдерін «әминді» жария айтуға байланысты басқа мәзһабтардың келтірген дәлелдерін жоққа шығару яки мүлдем дұрыс емес деу үшін жазған жоқпыз. Тек айтпағымыз – әминді іштей айтуға байланысты Ханафи мәзһабының да өзіндік шариғи дәлелдері бар екенін, оның жай айтылған негізсіз үкім еместігін білдіру. Негізі, «әминді» жария яки іштей айту − дауласып, қызыл кеңірдек болып, бір-бірімізге ала көзбен қарайтындай аса бір маңызды іс емес. Маңыздысы – әминнің «Фатиха» сүресінен кейін ықыласпен айтылуы әрі періштелердің «әмин» деуіне дәл келіп, күнәлардың кешірілуі емес пе? Еліміздегі мұсылмандар ғасырлар бойы Ханафи мәзһабын ұстанғандықтан халық арасындағы ауызбіршілікті сақтап, бүлікке жол бермеу әрі ендіенді намаздарын оқып үйреніп жүргендердің ойын сан-саққа жүгіртпеу мақсатында өзге көзқарастағылардың да әминді іштей айтуы абзал.
«Әминнің» «Фатихадан» кейін айтылуы – сүннет. Ал оның іштей немесе жария айтылуы сол сүннетті түсінудегі көзқарас, түсінік қана жатады. Ал, Ислам үмбеті арасындағы ауызбіршілік пен сүттей ұйыған ынтымақ – парыздардың парызы. Ендеше, бір көзқарас, түсінік үшін ақырғы пайғамбар үмбетінің арасында бірлік пен ынтымаққа сызат түсіруге болмайтындығы айтпаса да түсінікті.
6__________________________________________
Әлем кім үшін жаратылған?
Қайрат Жолдыбайұлы
Аллаһ тағала адамзатты өзін танып, құдіреті мен шеберлігінің алдында бас иіп, өзіне ғана ғибадат етсін, құлшылық жасасын деп жаратқан. Ендеше, адамның жаратылуындағы негізгі мақсат – Ұлы Жаратқанға құлшылық жасау. Ал енді оның құлшылық жасап, ғибадат етуі үшін ең алдымен Ұлы Жаратқанды тану қажет. Ал әлсіз адам шексіз Аллаһ тағаланы қалай танымақ? Танудың бір ғана жолы бар. Жаратылысқа қарап, Жаратқанды тану, туындыға қарап Ұстасын білу жолы. Міне, сондықтан Аллаһ тағала мына әлемді өзінің шеберлігі мен шексіздігін, құдіреті мен білімін, басқа да кемел сипаттарын танытар көрме іспетті жаратқан.
Аллаһ тағаланың мына әлемді өзінің құдіретін паш ету үшін жаратқандығы жайлы Құранда:
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا (12)
«Аллаһ Тағала жеті қат аспанды және жерден де оның ұқсасын жаратты. Аллаһтың әмірі (мен үкімі) бұлардың арасында түсіп тұрады. (Мұның бәрі) Аллаһ Тағаланың әр нәрсеге құдіретті, әрі білімінің барлық нәрсені қамтығанын білулерің үшін (жаратылды, әрі болуда)»1,– делінген. Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбарымыз хадисте: «Әрбір нәрседе Аллаһ тағаланың жалғыз екенін білдіретін дәлелдер бар»,– деп мына әлемдегі әрбір жаратылыстың Аллаһ тағаланы танытар жеке-жеке кітап екенін білдірген.
Адам баласы ғалам атты мына ұлы көрмедегі ғажайып жаратылыстарға терең ой жіберіп, міні жоқ сұлу да, көркем туындыларға қарап, олардың Ұлы ұстасын, өзінің ұлы иесін таниды. Ондағы Адам үшін жасалған пайдалар мен хикметтерді көріп, Ұлы Жаратушының рақымдылығы мен мейірімділігін сезініп, жомарттығы мен дархандығын, түгесілмейтін қазынасын түсінеді. Ендеше, мына әлемнің жаратылуы – негізгі мақсат емес, негізгі мақсатқа жеткізер құрал, соған апарар жол. Яғни, адамның жаратылуындағы негізгі мақсат – ғибадат, ал мына әлем сол мақсатқа жеткізер құрал. Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.): «Жер бетінде «Аллаһ, Аллаһ» делінген сөз тоқтамайынша, қиямет болмайды»,– деуі де мына алып ғаламның адамзаттың Аллаһты тануы үшін жаратылғандығын білдіреді. Яғни, жер бетінде «Аллаһ» деп Ұлы Иесін танитын иманды пенде жоғалған кезде ғаламның да жаратылу хикметі бітті, қияметтің уақыты жетті деген сөз. Ендеше, осындай мағынада «адам болмағанда, мына әлем жаратылмас еді» делінсе, оған ешкімнің қарсы айтар дауы болмаса керек. Дәл сол секілді адамзаттың ең кемелі, Ұлы Жаратушының ең сүйіктісі, күллі пайғамбарлардың имамы, әрі ақырғысы, бүкіл әлемнің елшісі үшін «Мұхаммед (с.ғ.с.) болмағанда, мына әлем жаратылмас еді» деу де қате емес. Олай дейтініміз – адам баласы Ұлы Құдіретті танып, ғибадат ету үшін жаратылса, сол адам баласының ішіндегі Аллаһ тағаланы ең кемел түрде таныған, әрі ең жоғарғы деңгейде ғибадат жасап, құлшылық атқарған адамның Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбар екені ақиқат. Ендеше, негізгі мақсатты ең кемел деңгейде орындаған адам Мұхаммед (с.ғ.с.) болмақ. Ал енді адамдарға жүктелген мақсат пен міндетті толық, әрі кемел деңгейде орындаған адам үшін «Әлем Мұхаммед үшін жаратылды» немесе, «Мұхаммед болмағанда, мына дүние жаратылмас еді» де-лінсе, артық емес, тіпті, орынды айтылған мағыналы сөз болмақ. Ағаш егудің мақсаты – жемісін алу. Ендеше, жеміс үшін ағаш егілді деген сөз қандай орынды болса, жаратылыс ағашының жемісі болған Мұхаммед (с.ғ.с.) үшін де «Әлем Мұхаммед үшін жаратылды» делінсе, сондай орынды болмақ.
Бұған қоса ол (с.ғ.с.) бүкіл адамзаттың имамы болғандықтан, адам баласының атынан «әлем Мұхаммед үшін жаратылды» делінсе, шариғатқа да, ақиқатқа да қайшы емес.
Мұндай сөздің ақиқаттығының тағы бір дәлелі, Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбар мына әлемнің теңдессіз ұлы ұстазы. Мұхаммед (с.ғ.с.) адамзатқа мына ғалам атты алып кітапты дұрыс оқуды үйретті. Ғаламның бостан-босқа жаратылмағандығын, ондағы әрбір нәрсенің Ұлы Жаратушыдан сыр шертетін әсем де терең мағыналы кітап екенін түсіндірді. Яғни, мына ғалам осы Ұлы Ұстаздың (с.ғ.с.) арқасында түсінікті алып кітапқа айналды. Егер Ол (с.ғ.с.) келмегенде, ғалам атты бұл алып кітап түсініксіз күйде қалар еді. Ал ондай түсініксіз, иесінен хабар бермейтін мағынасыз кітаптың қажетсіз екені айтпаса да түсінікті. Ендеше, ғалам атты алып кітапты түсінікті кітапқа айналдырған ұлы ұстаз үшін «Мұхаммед болмағанда, мына әлем жаратылмас» еді деудің қандай терең мәнді сөз екенін ұғарсың.
Жоғарыдағы сұраққа ұқсас сауалға Ибн Тәймия өзінің «Мәжмуъату фәтауа» кітабында былай деп жауап берген: «Мұхаммед (с.ғ.с.) Адамзаттың мырзасы, күллі жаратылыстың ең абзалы, әрі ең ардақтысы болғандықтан «күллі ғалам Мұхаммед (с.ғ.с.) үшін жаратылды. Немесе, егер Мұхаммед (с.ғ.с.) болмағанда, Аллаһ тағала Аршты да, Күрсіні де, аспан мен жерді де, ай мен күнді де жаратпас еді» делінген. Бірақ, мұндай сөз Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сахих болсын, тіпті әлсіз болсын хадисі емес.2 Ешбір білім иесі мұндай сөзді Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) хадисі деп жеткізбеген. Сахабалардың да мұндай сөз айтқаны жайлы мағлұмат жоқ. Тіпті, бұл сөзді кім айтқаны да белгісіз. Бірақ, мұндай сөзді Аллаһ тағаланың мына аяттары секіл-ді дұрыс қырынан түсіндіруге болады: «Жердегі және көктегі бар нәрсені сендер үшін жаратты» немесе «Аллаһтың әмірімен кеменің теңізде жүзуі үшін оны сендерге бағындырды. Өзендерді пайдалану үшін сен-дердің қызметтеріңе ұсынды. Жүйелі түрде жүретін күн мен айды, әрі күндіз бен түнді сендер үшін сыйлады. Сұраған нәрселеріңнің бәрін берді. Егер Аллаһ тағаланың сендерге берген нығметтерін санасаңдар, санап тауса алмайсыңдар».3 Осыған ұқсас аяттарда Аллаһ тағала жаратылысты Адам баласы үшін жаратқандығын түсіндіреді. Бірақ, Аллаһ тағаланың жара-тылыстарда мұнан басқа, тіпті бұл мақсаттардан да жоғары өзге хикметтері бар екені белгілі. Дегенмен, бұл жерде Аллаһ тағала адам баласына берген өзінің нығметтері мен бұл жаратылыстардағы пайдаларды түсіндіруде.
Егер, «бұл іс мынандай мақсатта жасалынды» делінсе, мұндай сөз ол істің басқа мақсаттар үшін де жасалуына бөгет емес. Дәл осы тәрізді «мынау болмағанда, мұны жаратпас еді» делінген сөз де оның одан да үлкен хикметтер мен мағыналар үшін жаратылуына бөгет емес. Тіпті, адам ұрпақтарының арасындағы ізгі кісілердің ең кемелі Мұхаммед (с.ғ.с.) болғандықтан, және Оның (с.ғ.с.) жаратылуы негізгі мақсат және басқа жаратылыстардан да жоғары хикметке саналғандықтан, Мұхаммед (с.ғ.с.) арқылы жаратылыстың шыңы және кемелдіктің ең жоғары деңгейі жүзеге асты».4
Иә, Ибн Тәймия «Ғалам Мұхаммед (с.ғ.с.) үшін жаратылды» делінген сөздің әлемнің басқа да мақсаттар үшін жаратылуына бөгет емес екенін білдіреді. Сондай-ақ, ғаламның жаратылуындағы негізгі мақсаттың кемел деңгейде Мұхаммед (с.ғ.с.) арқылы жүзеге асқандығын, сондықтан «Ғалам Мұхаммед үшін жаратылды» делінген сөзді дұрыс қырынан түсінуге болатындығын алға тартады.
Қысқасы, мұндай сөздердің астары мен мәніне терең бойламай жатып, «қате» деп асығыс үкім беру – көп жағдайда мұсылмандар арасында бүлікке, діни дүрдараздыққа себеп болады. Сондықтан, парасатты мұсылман мұндай мәселелерде әрдайым байып сақтап, ислам ғұламаларының пікіріне жүгінгені жөн.
СІЛТЕМЕЛЕР:
1 «Талақ» сүресі, 12-аят.
2 Ибн Тәймияның бұл жайлы сахих те, әлсіз де хадис жоқ деуі – бұл жайлы хадистердің сол кезде есіне түспегендігінен, ойына оралмағандығынан болуы мүмкін. Әйтпесе, Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.): «…Мұхаммед болмағанда, Адамды да жұмақ пен тозақты да жаратпас едім…»– делінген хадисі бар. (Мухаммад ибн Абдиллаһ Әбу Абдиллаһ әл-Хаким ән-Найсубури (321-405 ж), әл-Мустадрак алас-сахихайн, 2-том, 671-бет. «Дарул-кутубил-илмия» баспасы, Бәйрут, 1-ші басылым. 1990 ж.
Бұл хадистің дәрежесі жайлы хадис саласының білгір ғалымдары арасында «сахих», «әлсіз», «ойдан шығарылған» сияқты түрлі қайшы пікір бар. Бұл хадистің жету жолдарына байланысты пікірлері. Ал мәтіні мен мағынасы жоғарыда түсіндіргеніміздей дұрыс.
3 «Ибраһим» сүресі, 32-34 аят.
4 Ибн Тәймия, Мәжмуъату фәтаауаа, 6-том, 57-бет. «мәк-табатул-ъабикан» баспасы, Риад қаласы, 1998 ж.
5__________________________________________
The Fifth word.
(ҚАЗАҚША)
In the Name of God, the Merciful, the Compassionate.
Indeed, God is with those who fear Him and those who do good. (Surah An-Nahl:128)
if you want to see what a truly human duty and what a natural, appropriate result of man’s creation it is to perform the prescribed prayers and not to commit serious sins, listen to and take heed of the following comparison:
Once, at a time of general mobilization, two soldiers found themselves together in a regiment. One was well-trained and conscientious, the other, a raw recruit and self-centred. The conscientious soldier concentrated on training and the war, and did not give a thought to rations and provisions, for he knew that it was the State’s duty to feed and equip him, treat him if he was ill, and even to put the food in his mouth if the need arose. He knew that his basic duty was to train and fight. But he would also attend to some of the rations and equipment as part of his work. He would boil up the saucepans, wash up the mess-tins, and bring them. If it was then asked him: “What are you doing?”, he would reply: “I am doing fatigue duty for the State.” He would not say: “I am working for my living.”
The raw recruit, however, was fond of his stomach and paid no attention to training and the war. “That is the State’s business. What is it to me?”, he would say. He thought constantly of his livelihood, and pursuing it would leave the regiment and go to the market to do shopping. One day his well-trained friend said to him:
“Your basic duty is training and fighting, brother. You were brought here for that. Trust in the king; he will not let you go hungry. That is his duty. Anyway, you are powerless and wanting; you cannot feed yourself everywhere. And this is a time of mobilization and war; he will tell you that you are mutinous and will punish you. Yes, there are two duties which concern us. One is the king’s duty: sometimes we do his fatigue duties and he feeds us for it. The other is our duty: that is training and fighting, and sometimes the king helps us with it.”
Of course you will understand in what danger the layabout soldier would be if he did not pay attention to the striving, well-trained one.
And so, O my lazy soul! That turbulent place of war is this stormy worldly life. And the army divided into regiments, human society. And the regiment in the comparison is the community of Islam in this century. One of the two soldiers is a devout Muslim who knows the obligations of his religion and performs them, and struggles with Satan and his own soul in order to give up serious misdoings and not to commit sins. While the other is a degenerate wrongdoer who is so immersed in the struggle for livelihood that he casts aspersions on the True Provider, abandons his religious obligations , and commits any sins that come his way as he makes his living. As for the training and instruction, it is foremost the prescribed prayers and worship. And the war is the struggle against the soul and its desires, and against the satans among jinn and men, to deliver them from sin and bad morals, and save the heart and spirit from eternal perdition. And the first of the two duties is to give life and sustain it, while the other is to worship and beseech the Giver and Sustainer of life. It is to trust in Him and rely on Him.
Indeed, whoever made and bestowed life, which is a most brilliant miracle of the Eternally Besoughted One’s art and a wonder of Dominical wisdom, is the one who maintains and perpetuates it through sustenance. It cannot be another. Do you want proof? The most impotent and stupid animals are the best nourished; like fish, and worms in fruit. And it is the most helpless and delicate creatures who have the choicest food; like infants and the young of all species.
For sure, it is enough to compare fish with foxes, newly born animals with wild beasts, and trees with animals in order to understand that licit food is obtained not through power and will, but through impotence and helplessness. That is to say, someone who gives up performing the prescribed prayers because of the struggle for livelihood resembles the soldier who abandoned his training and trench and went and begged in the market. But to seek ones rations from the kitchens of the All-Generous Provider’s mercy after performing the prayers, and to go oneself so as not to be a burden on others is fine and manly. It too is a sort of worship.
Furthermore, man’s nature and spiritual faculties show that he is created for worship. For in respect of the power and actions necessary for the life of this world, he cannot compete with the most inferior sparrow. While in respect of knowledge and need, and worship and supplication, which are necessary for spiritual life and the life of the Hereafter, he is like the monarch and commander of the animals.
And so, O my soul! If you make the life of this world the aim of your life and work constantly for that, you will become like the lowest sparrow. But if you make the life of the Hereafter your aim and end, and make this life the means of it and its tillage, and strive in accordance with it, then you will be like a mighty commander of the animals, and a petted and suppliant servant of Almighty God, and His honoured and respected guest.
Those are the two ways open to you! You can choose whichever you wish… So ask for guidance and success from the Most Compassionate of the Compassionate…
__ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __
The Sixth Word
In the Name of God, the Merciful, the Compassionate.
Allah hath purchased of the Believers their persons and their goods; for theirs (in return) is the Garden (of Paradise): they fight in His cause, and slay and are slain: a promise binding on Him in Truth, through the Law, the Gospel and the Qur’an: and who is more faithful to his covenant than Allah? Then rejoice in the bargain which ye have concluded: that is the achievement supreme.(Surah At-Tawba:111)
If you wish to understand how profitable a trade it is, and how honourable a rank, to sell one’s person and property to God, to be His slave and His soldier, then listen to the following comparison.
Once a king entrusted each of two of his subjects with an estate, including all necessary workshops, machinery, horses, weapons and so forth. But since it was a tempestuous and war-ridden age, nothing enjoyed stability; it was destined either to disappear or to change. The king in his infinite mercy sent a most noble lieutenant to the two men and by means of a compassionate decree conveyed the following to them:
Sell me the property you now hold in trust, so that I may keep it for you. Let it not be destroyed for no purpose. After the wars are over, I will return it to you in a better condition than before. I will regard the trust as your property, and pay you a high price for it. As for the machinery and the tools in the workshop, they will be used in my name and at my workbench. But the price and the fee for their use shall be increased a thousandfold. You will receive all the profit that accrues. You are indigent and resourceless, and unable to provide the cost of these great tasks. So let me assume the provision of all expenses and equipment, and give you all the income and the profit. You shall keep it until the time of demobilization. So see the five ways in which you shall profit! Now if you do not sell me the property, you can see that no one is able to preserve what he possesses, and you too will lose what you now hold. It will go for nothing, and you will lose the high price I offer. The delicate and precious tools and scales, the precious metals waiting to be used, will also lose all value. You will have the trouble and concern of administering and preserving, but at the same time be punished for betraying your trust. So see the five ways in which you may lose! Moreover, if you sell the property to me, you become my soldier and act in my name. Instead of a common prisoner or irregular soldier, you will be the free lieutenant of an exalted monarch.”
After they had listened to this gracious decree, the more intelligent of the two men said:
“By all means, I am proud and happy to sell. I offer thanks a thousandfold.”
But the other was arrogant, selfish and dissipated; his soul had become as proud as the Pharaoh. As if he was to stay eternally on that estate, he ignored the earthquakes and tumults of this world. He said:
“No! Who is the king? I won’t sell my property, nor spoil my enjoyment.”
After a short time, the first man reached so high a rank that everyone envied his state. He received the favour of the king, and lived happily in the king’s own palace. The other by contrast fell into such a state that everyone pitied him, but also said he deserved it. For as a result of his error, his happiness and property departed, and he suffered punishment and torment.
O soul full of caprices! Look at the face of truth through the telescope of this parable. As for the king, he is the Monarch of Pre-Eternity and Post-Eternity, your Sustainer and Creator. The estates, machinery, tools and scales are your possessions while in life’s fold; your body, spirit and heart within those possessions, and your outward and inward senses such as the eye and the tongue, intelligence and imagination. As for the most noble lieutenant, it is the Noble Messenger of God; and the most wise decree is the Wise Qur’an, which describes the trade we are discussing in this verse:
Verily God has purchased from the believers their persons and property that Paradise might be theirs.
The surging field of battle is the tempestuous surface of the world, which ceaselessly changes, dissolves and reforms and causes every man to think:
“Since everything will leave our hands, will perish and be lost, is there no way in which we can transform it into something eternal and preserve it?”
While engaged in these thoughts, he suddenly hears the heavenly voice of the Qur’an saying:
“Indeed there is, a beautiful and easy way which contains five profits within itself.”
What is that way?
To sell the trust received back to its true owner. Such a sale yields profit fivefold.
The First Profit: Transient property becomes everlasting. For this waning life, when given to the Eternal and Self-Subsistent Lord of Glory and spent for His sake, will be transmuted into eternity. It will yield eternal fruits. The moments of one’s life will apparently vanish and rot like kernels and seeds. But then the flowers of blessedness and auspiciousness will open and bloom in the realm of eternity, and each will also present a luminous and reassuring aspect in the Intermediate Realm.
The Second Profit: The high price of Paradise is given in exchange.
The Third Profit: The value of each limb and each sense is increased a thousandfold. The intelligence is, for example, like a tool. If you do not sell it to God Almighty, but rather employ it for the sake of the soul, it will become an ill-omened, noxious and debilitating tool that will burden your weak person with all the sad sorrows of the past and the terrifying fears of the future; it will descend to the rank of an inauspicious and destructive tool. It is for this reason that a sinful man will frequently resort to drunkenness or frivolous pleasure in order to escape the vexations and injuries of his intelligence. But if you sell your intelligence to its True Owner and employ it on His behalf, then the intelligence will become like the key to a talisman, unlocking the infinite treasures of Compassion and the vaults of wisdom that creation contains.
To take another example, the eye is one of the senses, a window through which the spirit looks out on this world. If you do not sell it to God Almighty, but rather employ it on behalf of the soul, by gazing upon a handful of transient, impermanent beauties and scenes, it will sink to the level of being a pander to lust and the concupiscent soul. But if you sell the eye to your All-Seeing Maker, and employ it on His behalf and within limits traced out by Him, then your eye will rise to the rank of a reader of the Great Book of Being, a witness to the miracles of Dominical art, a blessed bee sucking on the blossoms of Mercy in the garden of this globe.
Yet another example is that of the tongue and the sense of taste. If you do not sell it to your Wise Creator, but employ it instead on behalf of the soul and for the sake of the stomach, it sinks and declines to the level of a gatekeeper at the stable of the stomach, a watchman at its factory. But if you sell it to the Generous Provider, the the sense of taste contained in the tongue will raise to the rank of a skilled overseer at the treasuries of Divine compassion, a grateful inspector in the kitchens of God’s eternal power.
So look well, O intelligence! See the difference between a tool of destruction and the key to all being! And look carefully, O eye! See the difference between an abominable pander and the learned overseer of the Divine library! And taste well, O tongue! See the difference between a stable doorkeeper or a factory watchman and the superintendent of the treasury of God’s mercy!
Compare all other tools and limbs to these, and then you will understand that in truth the believer acquires a nature worthy of Paradise and the unbeliever a nature conforming to Hell. The reason for each of them attaining his respective value is that the believer, by virtue of his faith, uses the trust of his Creator on His behalf and within the limits traced out by Him, whereas the unbeliever betrays the trust and employs it for the sake of the concupiscent soul.
The Fourth Profit: Man is helpless and exposed to numerous misfortunes. He is indigent, and his needs are numerous. He is weak, and the burden of life is most heavy. If he does not rely on the Omnipotent One of Glory, place his trust in Him and confidently submit to Him, his conscience will always be troubled. Fruitless torments, pains and regrets will suffocate him and intoxicate him, or turn him into a beast.
The Fifth Profit: Those who have experienced sapiental knowledge and had unveiled to them the true nature of things, the elect who have witnessed the truth, are all agreed that the exalted reward for all the worship and glorification of God performed by your members and instruments will be given to you at the time of greatest need, in the form of the fruits of Paradise.
If you spurn this trade with its fivefold profit, in addition to being deprived of its profit, you will suffer fivefold loss.
The First Loss: The property and offspring to which you are so attached, the soul and its caprice that you worship, the youth and life with which you are infatuated, all will vanish and be lost; your hands will be empty. But they will leave behind them sin and pain, fastened on your neck like a yoke.
The Second Loss: You will suffer the penalty for betrayal of trust. For you will have wronged your own self by using the most precious tools on the most worthless objects.
The Third Loss: By casting down all the precious faculties of man to a level much inferior to the animals, you will have insulted and transgressed against God’s wisdom.
The Fourth Loss: In your weakness and poverty, you will have placed the heavy burden of life on your weak shoulders, and will constantly groan and lament beneath the blows of transience and separation.
The Fifth Loss: You will have clothed in an ugly form, fit to open the gates of Hell in front of you, the fair gifts of the Compassionate One such as the intelligence, the heart, the eye and the tongue, given to you to make preparation for the foundations of everlasting life and eternal happiness in the hereafter.
Now is it so difficult to sell the trust? Is it so burdensome that many people shun the transaction? By no means! It is not in the least burdensome. For the limits of the permissible are broad, and are quite adequate for man’s desire; there is no need to trespass on the forbidden. The duties imposed by God are light and few in number. To be the slave and soldier of God is an indescribably pleasurable honour. One’s duty is simply to act and embark on all things in God’s name, like a soldier; to take and to give on God’s behalf; to move and be still in accordance with His permission and law. If one falls short, then one should seek His forgiveness, say:
“O Lord! Forgive our faults, and accept us as Your slaves. Make us sure holders of Your trust until the time comes when it is taken from us. Amen!”, and make petition unto Him.
__ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __ __
The Ninth word
In the Name of God, the Merciful, the Compassionate.
So glorify God when you reach evening and when you rise in the morning; for all praise is His in the heavens and on earth, and towards the end of the day and when you have reached noon. (Surah Ar-Room:17-18)
Brother! You ask me concerning the wisdom in the specified times of the five daily prayers. I shall point out only one of the many instances of wisdom in the times.
Indeed, like each of the times of prayer marks the start of an important revolution, so also is each a mirror to Divine disposal of power and to the universal Divine bounties within that disposal. Thus, more glorification and extolling of the All-Powerful One of Glory have been ordered at those times, and more praise and thanks for all the innumerable bounties accumulated between each of the times, which is the meaning of the prescribed prayers. In order to understand a little this subtle and profound meaning, you should listen together with my own soul to the following ‘Five Points’.
FIRST POINT
The meaning of the prayers is the offering of glorification, praise, and thanks to Almighty God. That is to say, uttering Glory be to God by word and action before God’s glory and sublimity, it is to. hallow and worship Him. And declaring God is Most Great through word and act before His sheer perfection, it is to exalt and magnify Him. And saying All praise be to Cod with the heart, tongue, and body, it is to offer thanks before His utter beauty. That is to say, glorification, exaltation, and praise are like the seeds of the prayers. That is why these three things are present in every part of the prayers, in all the actions and words. And it is also why these blessed words are each repeated thirty-three times after the prayers, in order to strengthen and reiterate the prayers’ meaning. The meaning of the prayers is confirmed through these concise summaries.
SECOND POINT
The meaning of worship is this, that the servant sees his own faults, impotence. and poverty, and in the Divine Court prostrates in love and wonderment before Dominicial perfection, Divine mercy, and the power of the Eternally Besought One. That is to say, just as the sovereignty of Dominicality demands worship and obedience, so also does the holiness of Dominicality require that the servant sees his faults through seeking forgiveness, and through his glorifications and declaring Glory be to God proclaims that his Sustainer is pure and free of all defects, and exalted above and far from the false ideas of the people of misguidance, and hallowed and exempt from all the faults in the universe.
And the perfect power of Dominicality requires that through understanding his own weakness and the impotence of other creatures, the servant proclaims God is Most Great in admiration and wonder before the majesty of the works of the Eternally Besought One’s power, and bowing in deep humility seeks refuge in Him and places his trust in Him.
And the infinite treasury of Dominicality’s mercy requires that the servant makes known his own need and the needs and poverty of all creatures through the tongue of questioning and supplication, and proclaims his Sustainer’s bounties and gifts through thanks and laudation and uttering All praise be to God. That is to say, the words and actions of the prayers comprise these meanings, and have been laid down from the side of Divinity.
THIRD POINT
Just as man is an example in miniature of the greater world and Sura Al Fatiha a shining sample of the Qur’an of Mighty Stature, so too are the prescribed prayers a comprehensive and luminous index of all varieties of worship, and a sacred map pointing to all the shades of worship of all the classes of creatures.
FOURTH POINT
Just as the second-hand, minute-hand, hour-hand, and day-hand of a clock which tells the weeks look to one another, are examples of one another, and follow one another, so too the revolutions of day and night, which are like the seconds of this world – a vast clock of Almighty God – and the years which tell its minutes, and the stages of man’s life-span which tell the hours, and the epochs of the world’s life-span which tell the days look to one another, are examples of one another, are like one another, and recall one another. For example:
The time of Fajr, the early morning: This time until sunrise resembles and calls to mind the early spring, the moment of conception in the mother’s womb, and the first of the six days of the creation of the heavens and earth; it recalls the Divine acts present in them.
The time of Zuhr, just past midday: This resembles and points to midsummer, and the prime of youth, and the period of man’s creation in the lifetime of the world, and calls to mind the manifestations of mercy and the abundant bounties in them.
The time of Asr, afternoon: This is like autumn, and old age, and the time of the Final Prophet (PBUH), known as the Era of Bliss, and recalls the Divine acts and favors of the All-Merciful One in them.
The time of Maghrib, sunset: Through recalling the departure of many creatures at the end of autumn, and man’s death, and the destruction of the world at the commencement of the Resurrection, this time puts in mind the manifestations of Divine Glory and Sublimity, and rouses man from his slumbers of heedlessness.
The time of ‘Isha, nightfall. As for this time, by calling to mind the world of darkness veiling all the objects of the daytime world with a black shroud, and winter hiding the face of the dead earth with its white cerement, and even the remaining works of departed men dying and passing beneath the veil of oblivion, and this world, the arena of examination, being shut up and closed down for ever, it proclaims the awesome and mighty disposals of the All-Glorious and Compelling Subduer.
As for the nighttime, through putting in mind both the winter, and the grave, and the Intermediate Realm, it reminds man how needy is the human spirit for the Most Merciful One’s Mercy. And the tahajjud prayer informs him what a necessary light it is for the night of the grave and darkness of the Intermediate Realm; it warns him of this, and through recalling the infinite bounties of the True Bestower, proclaims how deserving He is of praise and thanks.
And the second morning calls to mind the Morning of the Resurrection. For sure, however reasonable and necessary and certain the morning of this night is, the Morning of the Resurrection and the spring following the Intermediate Realm are that certain.
That is, just as each of these five times marks the start of an important revolution and recalls other great revolutions, so too through the awesome daily disposals of the Eternally Besought One’s power, each calls to mind the miracles of Divine power and gifts of Divine mercy of both every year, and every age, and every epoch. That is to say, the prescribed prayers, which are an innate duty and the basis of worship and an incontestable debt, are most appropriate and fitting for these times.
FIFTH POINT
By nature man is extremely weak, yet everything touches him, and saddens and grieves him. Also he is utterly lacking in power, yet the calamities and enemies that afflict him are extremely numerous. Also he is extremely wanting, yet his needs are indeed many. Also he is lazy and incapable, yet life’s responsibilities are most burdensome. Also his humanity has connected him to the rest of the universe, yet the decline and disappearance of the things he loves and with which he is familiar continually pains him. Also his reason shows him exalted aims and lasting fruits, yet his hand is short, his life brief, his power slight, and his patience little.
Thus, it can be clear]y understood how essential it is for a spirit in this state at the time of Fajr in the early morning to have recourse to and present a petition to the Court of an All-Powerful One of Glory, an All – Compassionate All-Beauteous One through prayer and supplication, to seek success and help from Him, and what a necessary point of support it is so that he can face the things that will happen to him in the coming day and bear the duties that will be loaded on him.
And the time of Zuhr just past midday Is the time of the day’s zenith and the start of its decline 7 the time when daily labors approach their achievement, the time of a short rest from the pressures of work, when the spirit needs a pause from the heedlessness and insensibility caused by toil, and a time Divine bounties are manifest. Anyone may understand then how fine and agreeable, how necessary and appropriate it is to perform the midday prayer for the human spirit, which means to be released from the pressure, shake off the heedlessness, and leave behind those meaningless, transient things, and clasping one hands at the Court of the True Bestower of Bounties, the Eternally Self-Subsistent One, to offer praise and thanks for all His gifts, and seek help from Him, and through bowing to display one’s impotence before His Glory and Tremendousness, and to prostrate and proclaim one’s wonder, love, and humility. He who does not understand this is not a true human being…
As for the time of Asr in the afternoon, it calls to mind the melancholy season of autumn and the mournful state of old age and the somber period at the end of time. Also it is when the matters of the day reach their conclusion, and the time the Divine bounties which have been received that day like health, well-being, and beneficial duties have accumulated to form a great total, and the time that proclaims through the mighty sun hinting by starting to sink that man is a guest-official and that everything is transient and inconstant. Now, the human spirit desires eternity and was created for it; it worships benevolence, and is pained by separation. Thus, anyone who is truly a human being may understand what an exalted duty, what an appropriate service, whit a fitting way to repay a debt of human nature, indeed, what an agreeable pleasure it is to perform the afternoon prayer, for by offering supplications at the Eternal Court of the Everlasting Pre-Eternal One, the Eternally Self-Subsistent One, it has the meaning of taking refuge in the grace of unending, infinite Mercy, and by offering thanks and praise in the face of innumerable bounties, of humbly bowing before the Mightiness of His Dominicality, and by prostrating in utter humility before the Everlastingness of His Godhead, of finding true consolation and ease of spirit, and being girded ready for worship in the presence of His Grandeur.
And the time of Maghrib at sunset recalls the disappearance amid sad farewells of the delicate and lovely creatures of the worlds of summer and autumn at the start of winter. And it calls to mind the time when through his death, man will leave all those he loves in sorrowful departure and enter the grave. And it brings to mind when at the death of this world amid the upheavals of its death-agonies, all its inhabitants will migrate to other worlds and the lamp of this place of examination will be extinguished. And it is a time which gives stern warning to those who worship transient, ephemeral beloveds.
Thus, at such a time, for the Maghrib prayer, man’s spirit, which by its nature is a mirror desirous for an Eternal Beauty, turns its face towards the throne of mightiness of the Eternal Undying One, the Enduring Everlasting One, Who performs these mighty works and turns and transforms these huge worlds, and declaring Cod is Most Create over these transient beings, withdraws from them. Man clasps his hands in service of his Lord and rises in the presence of the Enduring Eternal One, and through saying: All praise be to God, he praises and extols His faultless perfection, His peerless beauty, His infinite mercy. And through declaring:You alone do we worship and from You alone we seek help (Qur’an, 1:5), he proclaims his worship for and seeks help from His unassisted Dominicality, His unpartnered Godhead, His unshared sovereignty. Then he bows, and through declaring together with all the universe his weakness and impotence, his poverty and baseness before the infinite majesty, the limitless power, and utter mightiness of the Enduring Eternal One, he says: All glory to My Mighty Sustainer, and glorifies his Sub- lime Sustainer. And prostrating before the undying Beauty of His Essence, His unchanging sacred attributes, His constant everlasting perfection, through abandoning all things other than Him, man proclaims his love and worship in wonder and self-abasement, he finds an All-Compassionate Eternal One, and through saying, All glory to my Exalted Sustainer, he declares his Most High Sustainer to be free of decline and exalted above any fault.
Then, he testifies to God’s Unity and the Prophethood of Muhammed. He sits, and on his own account offers as a gift to the Undying All-Beauteous One, the Enduring All-Glorious One the blessed salutations and benedictions of all creatures. And through greeting the Most Noble Prophet, he renews his allegiance to him and proclaims his obedience to his commands. In order to renew and illuminate his faith, he observes the wise order in this palace of the universe and testifies to the Unity of the All-Glorious Maker. And he testifies to the Prophethood of Muhammed the Arabian (Upon whom be blessings and peace), who is the herald of the sovereignty of God’s Dominicality, the proclaimer of those things pleasing to Him, and the interpreter of the signs and verses of the Book of the Universe. To perform the Maghrib prayer is this. Thus, how can someone be considered to be a human being who does not understand what a fine and pure duty is the prayer at sunset, what an exalted and pleasurable act of service, what an agreeable and pleasing act of worship, what a serious matter, and what an unending conversation and permanent happiness it is in this transient guest-house?
And at the time of ‘Isha at nightfall, the last traces of the day remaining on the horizon disappear, and the world of night encloses the universe. As the All-Powerful and Glorious One, The Changer of Night and Day, turns the white page of day into the black one of night through the mighty disposals of His Dominicality, it recalls the Divine activities of that All-Wise One of Perfection, The Subduer of the Sun and the Moon, turning the green adorned page of summer into the frigid white page of winter. And with the remaining works of the departed being erased from this world with the passing of time, it recalls the Divine acts of The Creator and Life and Death in their passage to another, quite different world. It is a time that calls to mind the disposals of The Creator of the Heavens and the Earth’s Awesomeness and the manifestations of His Beauty in the utter destruction of this narrow, fleeting, and lowly world, the terrible death-agonies of its decease, and in the unfolding of the broad, eternal, and majestic World of the Hereafter. And the universe’s Owner, its True Disposer, its True Beloved and Object of Worship can only be the One Who with ease turns night into day, winter into spring, and this world into the Hereafter like the pages of a book; Who writes and erases them, and changes them.
Thus, at nightfall, man’s spirit, which is infinitely impotent and weak, and infinitely poor and needy, and plunged into the infinite darkness of the future, and tossed around amid innumerable events, performs the ‘Isha prayer, which has this meaning: Like Abraham man says: I do not love those that set (Qur’an, 6:76), and through the prayers seeks refuge at the Court of an Undying Object of Worship, an Eternal Beloved One, and in this transient world and fleeting life and dark world and black future he supplicates an Enduring, Everlasting One, and for a moment of unending conversation, a few seconds of immortal life, he asks to receive the favours of the All-Merciful and Compassionate One’s Mercy and the light of His guidance, which will strew light on his world and illuminate his future and bind up the wounds resulting from the departure and decline of all creatures and friends.
And temporarily man forgets the hidden world, which has forgotten him, and pours out his woes at the Court of Mercy with his weeping, and whatever happens, before sleeping – which resembles death – he performs his last duty of worship. And in order to close favourably the daily record of his actions, he rises to pray; that is to say, he rises to enter the presence of an Eternal Beloved and Worshipped One in place of all the mortal ones he loves, of an All-Powerful and Generous One in place of all the impotent creatures from which he begs, of an All-Compassionate Protector so as to be saved from the evil of the harmful beings before which he trembles.
And he starts with the Fatiha, that is, instead of praising and being obliged to defective, wanting creatures, for which they are not suited, he extols and offers praise to The Sustainer of All the Worlds, Who is Absolutely Perfect and Utterly Self-Sufficient and Most Compassionate and All Generous. Then he progresses to the address: You alone do we worship. That is, despite his smallness, insignificance, and aloneness, through man’s connection with The Owner of the Day of Judgment, Who is the Sovereign of Pre-Eternity and Post-Eternity, he attains to a rank whereat he is an indulged guest in the universe and an important official. Through declaring: You alone do we worship and from You alone do we seek help, he presents to Him in the name of all creatures the worship and calls for assistance of the mighty congregation and huge community of the universe. Then through saying: Guide us to the Straight Path, he asks to be guided to the Straight Path, which leads to eternal happiness and is the luminous way.
And now, he thinks of the mightiness of the All-Glorious One, of Whom, like the sleeping plants and animals, the hidden suns and sober stars are each as though a soldier subjugated to His command, and a lamp and servant in this guest-house of the world, and uttering: God is Most Great, he bows down. Then he thinks of the great prostration of all creatures. That is, when, at the command of Be! and it is (Qur’an, 2: 117, etc.), all the varieties of creatures each year and each century – and even the Earth, and the universe – each like a well ordered army or an obedient soldier, is discharged from its duty, that is, when each is sent to the World of the Unseen, through the prostration of its decease and death with complete orderliness, it declares: God is Most Create, and bows down in prostration. And like they are raised to life, some in part and some the same, in the spring at an awakening and life-giving trumpet blast from the Command of Be! and it is, and they rise up and are girded ready to serve their Lord, insignificant man too, following them, declares: God is Most Great! in the presence of the All-Merciful One of Perfection, the All-Compassionate One of Beauty in wonder struck love and eternity tinged humility and dignified self-effacement, and bows down in prostration; that is to say, he makes a sort of Ascension And for sure you will have understood now how agreeable and fine and pleasant and elevated, how high and pleasurable, how reasonable and appropriate a duty, service, and act of worship, and what a serious matter it is to perform the ‘Isha prayer.
Thus, since each of these five times is an indication to a mighty revolution, a sign to the tremendous Dominicial activity, and a token of the universal Divine bounties, the prescribed prayers, which are a debt and an obligation, being specified at them is perfect wisdom…
Glory be unto You! We have no knowledge save that which You have taught us; indeed You are All – Knowing, All-Wise (Qur’an, 2:32). O God! Grant blessings and peace to the one whom You sent as a teacher to Your servants to instruct them in knowledge of You and worship of You, and to make known the treasures of Your Names, and to translate the signs of the Book of the [Universe and as a mirror to its worship of the beauty of Your Dominicality,-and to all his Family and Companions, and have Mercy on us and on all believing men and women. Amen. Through Your Mercy, O Most Merciful of the Merciful!
by Said Nursi.
4__________________________________________
Уақытты текке өткізбе немесе кітап оқылмаған екі түн.
45 жасында қайтыс болған Ислам ғұламасы Науауидің артына тастап кеткен мол мұрасын есептесеңіз, 45 жылға қайта сыйғыза алмайсыз. Өйткені, ол уақытын барынша үнемдеген. Ғылым-білім алуға, ғибадаттарын атқаруға уақыт жеткізу үшін ол кісі күніге тек қана сәске уақытында ғана бір-ақ рет тамақтанған екен. Әш-шайх Фахраддин «Аллаһқа ант етейін, тамақ жеген уақыттарымда ғылыммен айналыса алмағаныма қатты өкінем. Өйткені, уақыт қашан да қымбат қой»,– деген екен. Әл-имам Әбул Уәфа Әли ибни Ақил былай деген: «Мен ас ішетін уақыттарды қысқарту үшін қолымнан келген барлық мүмкіндікті қарастырамын. Тіпті, көп шайналатын тамақтан гөрі тез жұтылатынын таңдаймын. Неге десеңіз, шайнауға да уақыт кетіп қалады. Содан барып жазуға, оқуға көп уақыт таба алам». Имам Малик болса көбірек ғылым-біліммен айналысу үшін үш күнде бір-ақ рет әжетханаға баратындай тамақ жеуді қысқартқан. Маруфул-Кархи әңгімені тым көбейтіп жібергендерге: «Күн періштесі күнді жылжытуын қояр емес, сендер қашан орындарыңнан тұрмақсыңдар», – деп ренжитін. Ибни Ақил ешқандай бос уақыт жібермейтін. Тыныққан уақыттарын ол былай деп суреттейді: «Қолым қалт етіп демалған кездерімде мен аяқты созып құр жатқаннан гөрі терең ойға беріліп, ойша шешілетін біраз мәселелерді шешумен айналысам. Жазатындай бірдеңе есіме түсе қалса, дереу тұрам да жазам. Сексен жасымда ғылымға деген ынтам жиырма жасымдағы кезіме қарағанда әлдеқайда жоғары болатын»… Айтқанындай осыншалықты ынтасының арқасында Ибни Ақил ғылымның 20 шақты түрлі саласында өте құнды еңбектер қалдырған. Көп кітап оқуға құштар Жахыз кітап сатып ала беретін ақшасы болмағандықтан, кітапханаларды түні бойы жалға алып, кітап оқумен айналысатын болған. Андалусиялық ғалым Ибну Рушд үнемі кітап оқудан бас алмайтын. Кітап оқымай өткізген өмірінде екі-ақ түні болған екен: біреуі – үйленген түні, екіншісі – әкесі қайтыс болған түн. Фахраддину-Рази дастархан басында да бір жағынан тамақ жеп, екінші жағынан шұқшия кітап оқитын. Үйінен шығып мешітке жеткенше көлікте отырып шәкірттеріне сабақ берумен болатын деседі. Рази уақытқа аса көңіл бөлген. Медицина саласында өте құнды еңбектер қалдырған, қан айналымының заңын ашқан ғалым Ибну-Нәфс жазу кезінде қолындағы қаламның сиясы бітіп қалғанда, оны ашып уақыт шығындамау үшін қасына бірнеше қалам қойып, солардың кез-келгенімен жұмысын ары қарай жалғастыра беретін. Ибнул-Жаузи: «Адамға жарасатын нәрсе – уақыттың қадірін біліп, оның әр сәтін ұтымды пайдалана білу. Сол себепті басқаларға сөздің де, істің де ең жақсысын ұсынуы тиіс. Адам үнемі істің ең жақсысын жасауға ниет ете білуі керек. Өйткені, хадисте: «Мұсылманның ниеті амалынан игі» деген. Мен адамдардың уақыттарын сұмдық өлтіретіндіктерін байқадым. Ондай адамдарды батып бара жатқан кемеде алаңсыз әңгіме-дүкен құрып отырған жолаушыларға ұқсатам. Өмірдің мәнін түсініп, жол азығын дайындайтындар қандай аз. Өміріңнің өткен кезеңдеріне көңіл бөл! Мүмкіндіктерді жіберіп алмай тұрып, қарманып қал! Уақыт мәселесінде жарысыңдар!». Оның өміріне көз жібергенімізде, расында да, оның уақытты өте үнемді пайдаланғанын байқаймыз. Ғылым-білім, жазу, пәтуамен өткізген өмірінің бір сәтін де бекерге өткізбеген. Ғылымның біраз саласында еңбек жазып қалдырған. Кейбіреуі 20 томға жететін 340-тан астам еңбек қалдырған. Күн сайын төрт қалың дәптерлік жазу жазған. Бір жылда жазғаны 50-60 томға жеткенін байқаймыз. Ибнул-Жаузидің бір кітап жазу кезінде ұштаған қалам жаңқалары ол қайтыс болғанда мәйітін жуатын суды ысытуға жеткен. Яхия ибну Хубайра: «Барынша сақтауың тиіс ең бағалы нәрсе – ол уақыт. Бірақ байқаймын қолыңнан тез сусып кетіп жатқан нәрсе де сол». Эйнштейн киім таңдап уақытты шығындамау үшін бірдей бірнеше костюм сым алып кез-келгенін киіп кете беретін болған…
ҚМДБ интернет-сайтынан
3__________________________________________
Шалбарды қысқа етіп кию керек пе?
Қайрат Жолдыбайұлы
ҚМДБ-ның Уағыз-насихат бөлімінің меңгерушісі
“Джинсидің немесе шалбардың ұзындығын қысқартпасаң, тобықтан төмен түссе тозаққа кіресің” деген мағынада келетін хадисті қалай түсінуге болады?
Сахих Әл-Бухариде және басқа да хадис кітаптарында “Изардың (шалбар секілді киімдер) тобықтан төмен түскені тозақта” деп ескерткен пайғамбарымыздың сахих хадистері риуаят етілген. Осынау хадиске сүйенген кейбір мұсылмандар “шалбар балағының тобықтан асып тұруын” күнә санағандықтан, шалбарларының балағын қысқа етіп киіп жүр.
Пайғамбарымыздың кез келген хадисін оқығанда оның тікелей мағынасынан гөрі оның қандай мақсатпен айтылғанына көбірек көңіл аударуымыз қажет. Көбіне көп бір ғана хадис мағынасының мақсатын айқындау үшін пайғамбарымыздың сол мәселеге байланысты басқа да хадистерін зерделеп, зерттеуге тура келеді.
Ал енді сұрақта келтірілген пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) жоғарыдағы “Изардың тобықтан төмен түскені тозақта” делінген хадисін оқыған уақытта: “Пайғамбарымыз неліктен киімінің балағын бірнеше сантиметр төмен түсірген кісіні тозақтың азабымен ескерткен екен? Неліктен мұндай кішігірім мәселеге байланысты үлкен азап болуға тиіс? Жоқ әлде, бұл хадистегі тыйылған нәрсе киімнің ұзындық мөлшері емес, киімнің ұзындығына байланысты тозаққа апарар басқа бір іс пе?” деген ойымызға орынды ой оралары сөзсіз.
Ендеше, бұл сұрақтың жауабын айқындау үшін бұл мәселеге қатысты пайғамбарымыздың басқа да хадистерін саралап көрелік:
وَعَنْ ابْنِ عُمَرَ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : { مَنْ جَرَّ ثَوْبَهُ خُيَلَاءَ لَمْ يَنْظُرْ اللَّهُ إلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ : إنَّ أَحَدَ شِقَّيْ إزَارِي يَسْتَرْخِي إلَّا أَنْ أَتَعَاهَدَ ذَلِكَ مِنْهُ ، فَقَالَ : إنَّك لَسْت مِمَّنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ خُيَلَاءَ }
Абдуллаһ ибн Омардан риуаят етілген мына хадисте пайғамбарымыз (с.ғ.с.): ” Аллаһ Тағала тәкаппарланып киімін жерге сүйреткен кісіге қиямет күні қарамайды (рақымдылық көрсетпейді)” деген. Мұны естіген Әбу Бәкір: Менің изарымның бір жағы егер қадағалап көңіл бөлмесем төмен түсіп тұрады” деп сауал тастады. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) “Ей, Әбу Бәкір! Сен оны тәкаппарланып істейтіндерден емессің ғой” деп жауап берді. (әл-Бухари)
Пайғамбарымыздың Әбу Бәкірге берген жауабынан хадистегі шалбардың ұзындығын тобықтан асыруға қатысты тыйымның жалпы тыйым емес, тәкаппарлыққа қатысты екенін түсінеміз. Себебі пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) заманында және сол кездегі араб ғұрпында дененің белден төменгі жағына киілетін шалбар секілді киімдер тобыққа жетпейтіндей қысқа болатын. Ал тобықтан асырып, етегін жерге сүйретіп киетіндер көбіне өздерін өзге адамдардан жоғары санайтын тәкаппар адамдар болатын. Сондықтан пайғамбарымыз тобықтан асырып киюге тыйым салған. Яғни, бұл жердегі негізгі тыйылған нәрсе киімнің ұзындығының мөлшері емес, кісінің ұзын кию арқылы өзінің өзге жандардан жоғарғы екендігін көрсеткісі келген тәкаппарлық ниеті екенін түсінуге болады.
Кейбір жандар пайғамбарымыз (с.а.у.) Әбу Бәкірге ғана рұқсат берген. Ендеше біз бұл рұқсаттан пайдалана алмаймыз деген уәж айтады. Алайда олардың бұл уәждері тіптім орынсыз. Себебі пайғамбарымыз (с.а.у.) Әбу Бәкірге (р.а.) “Саған ғана рұқсат” деп үкімді жекешелемеген. Керісінше, “(Уа, Әбу Бәкір) Сен тәкаппарланып киетіндерден емессің” деп оның киімінің төмен түсіп тұруының тәкаппарлық мақсатында емес екенін анық ашып көрсеткен. Яғни, бұл жерден Әбу Бәкір секілді тәкаппарлану ниетінсіз киімнің балағын тобықтан төмен түсіріп киюдің жоғарыда келтірілген “Изардың тобықтан төмен түскені тозақта” деген Пайғамбар (с.а.у.) тыйымынан тыс екенін түсіну қиын емес.
Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) Әбу Һурайрадан риуаят етілген басқа бір хадисінде:
عن أبي هريرة رضي اللَّه عنه أَنَّ رسول اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم قال :
«لا ينْظُرُ اللَّه يَوْم القِيَامة إِلى مَنْ جَرَّ إِزَارَهُ بَطراً » متفقٌ عليه
”Тәкаппарланып изарын (дененің белден төменгі жағына киілетін шалбар секілді киім) сүйреткен кісіге Аллаһ Тағала қиямет күні (рақымдылықпен) қарамайды” (Бұл хадис Бухари мен Муслимде риуаят етілген) деп жалпы ұзын киюді емес, тек тәкаппарлану мақсатында ұзын етіп киюдің күнә екенін нақты түсіндірген.
Иә, тәкаппарлық – дінімізде кісіні тозаққа лайық ететін қатерлі рухани ауру. Бұл жайлы пайғамбарымыз (с.ғ.с.):
لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ كِبْرٍ قَالَ رَجُلٌ إِنَّ الرَّجُلَ يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ ثَوْبُهُ حَسَنًا وَنَعْلُهُ حَسَنَةً قَالَ إِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ الْكِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ
«Кім де-кімнің жүрегінде тозаңдай өркөкіректік болса, ол кісі жұмаққа кірмейді”- деді. Сонда бір адам: Кісі өзінің киімі мен аяқ киімінің әдемі болғанын қалайды. (бұл да тәкаппарлыққа жата ма?)”-деп сауал тастады. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) “Аллаһ Тағала көркем, көркемдікті жақсы көреді. Тәкаппарлық ол – ақиқатты мойындамау әрі өзге адамдарды менсінбеу” деп жауап қайырды (Әл-имам Мухиддин ән-науауий, Шарх Сахихи Муслим, 1-2-том, 275-бет. Дәрул-мағрифа» баспасы, Бәйрут, 2007 ж.).
Киім киюдегі негізгі өлшемді пайғамбарымыз (с.ғ.с.) басқа бір хадистінде былай деп түсіндірген: “Ысырапқа және паңданып, тәкаппарлануға жол берместен ішіп-жеңдер, киініңдер және садақа беріңдер!” деген. Бұл хадис әл-Бухариде келген. Ибн Мәсғуд бұл хадиске “қалағаныңды ішіп-же, қалағаныңды киін. Тек екі нәрсе сені жаңылтпасын. Олар мыналар: ысырап және паңданып, тәкаппаралану” (Ахмад Ибн Али ибн Хажар әл-Асқалани, Фатхул-Бари би шархил-Бухари, 11-том, 423-бет. «Дарул-фикр» баспасы, Бәйрут, 2000 ж.) деп түсіндірме берген. Демек, киім киюдегі негізгі тыйылған нәрсе – тәкаппарлық пен ысырап. Осы екі нәрсе қадағаланғаннан кейін қалаған киімді киюуге дініміз рұқсат етеді. Тек шариғат белгілеген әурет жерлердің жабылуы шарт.
عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمْ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمَنَّانُ الَّذِي لَا يُعْطِي شَيْئًا إِلَّا مَنَّهُ وَالْمُنَفِّقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْفَاجِرِ وَالْمُسْبِلُ إِزَارَهُ
Әбу Зәрдан риуаят етілген басқа бір хадисте Аллаһ Елшісі: “Үш кісіге қиямет күні Аллаһ Тағала қарамайды. Біріншісі, не нәрсе берсе де сонысын міндетситін кісі, екіншісі, сауда затын өтірік антпен өткізген адам, ал үшіншісі, киімінің етегін төмен түсіріп (сүйретіп) киген кісі” -деген.
Ал пайғамбарымыздың «изарыңның балағын көтер, изарды төмен түсіру – тәкаппарлықтан», немесе «Аллаһ Тағала изарын түсіріп кигендерді, сүйретіп жүргендерді жақсы көрмейді» секілді тәкаппарлану шартын қоспастан, тобықтан түсіріп жалпы ұзын киюді тыйған көптеген сахих хадистерін пайғамбарымыздың заманына байланыстыра отырып, түсінгеніміз жөн. Жоғарыда келтіргеніміздей пайғамбарымыздың заманындағы қоғам әдеті бойынша адамдар изарларының балағын қысқа киетін еді. Ал ұзын етіп жерге сүйретіп киетіндер көбіне өздерін өзгелерден жоғары санайтын тәкаппар жандар еді. Міне, пайғамбарымыз осы жағдайды ескере отырып кей хадистерінде «тәкаппарлану ниетімен ұзын киетіндер тозақта» деп ашып түсіндерместен «жалпы ұзын киюді – тәкаппарлық» деген. Ал енді қазіргі таңда араб елдерінің өзінде бұл әдет өзгерген. Ал бізде мұндай шалбардың балағын ұзын етіп киіп, өзгелерден оқ бойы озық жүрейін секілді тәкаппарлық ниетті білдіретін әдет атазаманнан болған емес. Қазіргі таңда балағын тобықтан төмен түсіріп кигендерді көргенде «анау тәкаппарлану үшін осылай ұзын етіп киіп алған» деген пікір ешкімнің ойына да келмейді. Тіпті қазіргі таңда керісінше балағын балтырына дейін қайырып, адымын алшақ басқан жандарды көрген кей адамдар олардың бұл ісін тәккаппарлыққа да балауы ғажап емес. Бұл жайлы Абдур-Раззақтың мусаннафында және Бәйһақидың «Шуғабул-иман» атты кітабында Әюбтың (р.а.): «Өткен замандарда киімді ұзын етіп кию мақтан балатын. Ал күнімізде киімді қысқа ету мақтан болды» дегені риуаят етілді. Ендеше, әдеттер жерден жерге, елден елге, заманнан заманға қарай өзгеретінін ескергеніміз жөн.
Егер жалпы ұзын кию тозаққа кіруге себепкер үлкен күнә болғанда, пайғамбарымыз ең жақын досы Әбу Бәкірдің ұзын киюіне мүлдем рұқсат бермес еді.
Ал «изарының балағы ұзын күйде намаз оқығанның намазы қабыл болмайды» деген мына хадистің дәрежесінің «әлсіз» екенін ескергеніміз жөн.
وعن أبي هريرة رضي الله عنه قال بينما رجل يصلي مسبلا إزاره فقال له رسول الله صلى الله عليه وسلم اذهب فتوضأ فذهب فتوضأ ثم جاء ثم قال له اذهب فتوضأ فقال له رجل آخر يا رسول الله ما لك أمرته أن يتوضأ ثم سكت عنه قال إنه كان يصلي وهو مسبل إزاره وإن الله لا يقبل صلاة رجل مسبل
Әбу Һурайрадан риуаят етілді. Ол былай деді: «Бір кісі изарының етегін төмен салбыратқан күйде намаз оқып жатыр еді. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) оған «барып дәрет алып кел» деп бұйырды. Ол кісі біраздан кейін дәрет алып келді. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) оған тағы да барып дәрет алып кел деді. Пайғамбарымызға басқа бір кісі: «Уа, Аллаһтың Елшісі, сіз неліктен оған дәрет алуды бұйырдыңыз да оған ештеңе айтпадыңыз» деді. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Ол изарын жерге сүйреткен күйде намаз оқып жатыр еді. Ал, Аллаһ Тағала киімінің етегін төмен салбыратып, жерге сүйреткен кісінің намазын қабыл алмайды» деп жауап берді” (әш-Шаукани, Нәйлул-әутар. 1-том, 312-бет. «Дәрул-мағрифа» баспасы, Бәйрут, 2002 ж.). Мағына жағынан да, жеткізген кісілердің сенімділігі жағынан да бұл хадистің «әлсіз» екенін ескергеніміз жөн. Мағына жағынан әлсіздігі – егер ол кісінің шалбарының етегінің төмен түсіп тұрғандығы үшін намазы қабыл болмайтын болғанда, пайғамбарымыз ол кісіні дәрет алып әуре қылмай-ақ, киімінің балағының ұзындығының дұрыс еместігін тікелей айтып ескертер еді. Ал хадисті жеткізушілердің тізбегіндегі әлсіздігіне келер болсақ, Имам әш-Шаукани бұл хадисті жеткізушілердің арасындағы Әбу Жағфар делінген кісінің – белгісіз кісі екенін айтады (Хадистің әлсіздігін көптеген хадис ғалымдары білдірген. Насруддин Албани «әлсіз» деп бағалаған.). Ал хадис ілімінде белгісіз кісінің риуаятына сақтықпен қаралады.
Имам әш-Шаукани өзінің «Нәйлул-әутар» атты кітабында: «Тәкаппарлану ниетінсіз киімнің балағын тобықтан асырып кию – харам емес» деген (әш-Шаукани, Нәйлул-әутар. 1-том, 312-бет. «Дәрул-мағрифа» баспасы, Бәйрут, 2002 ж.). Ал имам ән-Нәуауий өзінің «әл-мәнсурат фи ъунил-мәсаайлил-муһиммат» атты пәтуалар жинақ кітабында былай дейді: «Шалбар, изар секілді ер азаматтардың киімдерінің балағы тәкаппарлану мақсатында тобықтан төмен түсірілсе – харам. Ал тәкаппарлану ниеті болмаса онда – мәкрүһ» (Имам ән-Нәуауи, әл-мәнсурат фи ъунил-мәсаайлил-муһиммат, 102-бет. «Дарул-ишрақ» баспасы», Қатар, 2007 ж.) деген. Балақтың тобықтан асып тұруы жайлы ғасырымыздың фақиһ ғалымдарынан Уәһбатуз-Зухайли де Имам ән-Нәуауийдің жоғарыдағы пікірін білдірген (Уәһбатуз-Зухайли, Фәтауаа Муғасира, 312-бет. «Дарул-фикр» баспасы, 2003 ж.).
Иә, тәкаппарлану мақсатында балақты тобықтан төмен түсіру – харам. Ал басқа жағдайда – мәкрүһ. Ал бұл мәкрүһтіктің өзі жалпы үкім емес. Тек қоғамның ғұрпында киімді тобықтан төмен түсіріп кию әдеті жоқ болса, және киген жағдайда халық арасында басқаша түсініктерге себеп болып жатса ғана мәкрүһ. Ал керісінше қоғамның ғұрпында шалбар балағын тобықтан төмен түсіріп кию – әдет болса әрі ұзын кию арқылы ешкімнің ойына тәкаппарлану, паңдану секілді сезім ұяламайтын болса, онда мәкрүһ емес. Бұл жайлы Хафиз Ахмад Ибн Али ибн Хажар әл-Асқалани «Фатхул-Бари би шархил-Бухари» деп аталатын әл-Бухаридің хадис жинағына жасаған түсіндірмесінде былай дейді: «…Адамдардың әдеті бойынша балақты ұзын етіп кию харам емес. Тек тыйым салынған етекті, балақты жерге сүйретуге дейін жетпесе болғаны. Ғалым Ғиад: киімнің ұзындығы мен кеңдігіне байланысты адамдардың әдет еткен мөлшерінен артығының мәкрүһ екендігінде ғұламалардың бір пікірде екенін жеткізді… » (Ахмад Ибн Али ибн Хажар әл-Асқалани, Фатхул-Бари би шархил-Бухари, 11-том, 435-бет. «Дарул-фикр» баспасы, Бәйрут, 2000 ж.)
Бұған қоса тәкаппарлық ниеті болмаса да киімді жерге тиетіндей етіп ұзын кию – тазалық әрі киістілік тұрғысынан да мәкрүһ. Себебі, онда киімнің былғану әрі тез тозу қаупі бар. Пайғамбарымыз бір хадисінде:
اِرْفَعْ ثَوْبك فَإِنَّهُ أَنْقَى وَأَبْقَى
«Киіміңді жоғары көтер. Себебі, жоғары көтеріп кию – тазарақ әрі киістірек» (Әш-шамаайлул-Мухаммадия лит-Тирмизи. Қосымша қараңыз: Атия Сақр, Ахсанул-кәлам фил-фәтаауаа уал-әхкам, 249-бет. «уәһба» баспасы, Каир қаласы, 2006 ж. Ибн Хажар әл-Асқалани, Фатхул-Бари, 11-том, 437-бет. «Дарул-фикр» баспасы, Бәйрут, 2000 ж.) деген.
Имам Ахмадтың: «Тәкаппарлық ниеті болмаса, киімді ұзын кию – харам емес» дегені риуаят етілді.
Ибн Тәймия кісінің амалды атқарудағы ниетіне қарай күнә яки сауап алатындығын: «Кімде-кім көрікті киімді сараңдық ниетімен кимейтін болса оған сауап жазылмайды. Ал кім де-кім көрікті киімді харам санап кимейтін болса күнәһар болады. Ал кімде-кім оны Аллаһ Тағаланың өзіне берген жақсылығы мен нығметін көрсету әрі тағат-ғибадатқа қолдану мақсатында кисе сауапқа бөленеді. Ал енді кімде-кім оны мақтану мен тәкаппарлық үшін кисе күнәһар болады. Себебі, Аллаһ Тағала мақтаншақтар мен тәкаппарларды жақсы көрмейді. Міне, сол себепті Аллаһ Тағала осындай ниетпен киімді ұзын киюді харам етті»-деп ашып түсіндіргенннен кейін жоғарыдағы Әбу Бәкірдің «Менің изарымның бір жағы егер қадағалап көңіл бөлмесем төмен түсіп тұрады” деген сауалына Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.): «Уа, Әбу Бәкір! Сен оны тәкаппарланып істейтіндерден емессің ғой” деген жауабын дәлел ретінде келтіреді» (Ибн Тәймия, Мәжмуғату фәтаауаа, 11-том, 442-бет. «мәктабатул-ъабикан» баспасы, Риад қаласы, 1998 ж.).
Сөз соңы мұндай ұсақ мәселелерде байып сақтап, елдің, жердің ерекшеліктеріне сәйкес келетін пәтуаларға жүгініп, әрдайым Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.): «Аллаһ Тағала сендердің келбеттерің мен дене-пішімдеріңе емес, жүректерің мен істеген амалдарыңа қарайды», (Муслим) «Барлық амалдар ниетке қарай бағаланады…» (Сахих әл-Бухари, Муслим) делінген хадистеріндегі өміршең әрі ғаламдық қағидаларды ұмытпасақ игі.
ҚМДБ интернет-сайтынан
2______________________________________
Days of Depression and Our Atlas of Hope
By M. Fethullah GULEN
Humanity has come up with many beautiful things, and has made great inventions up to now. In a way, it is thanks to these efforts that the people of our time are enjoying a life of comfort, never equaled in any period of history; at least, this is potentially so. Even though it would not be correct to speculate today on the days to come, those who predict the future of the world say that it will, in a way, become so attractive for the people of physicality and carnal pleasures that it will make them forget Paradise. With a feeling and passion that gives priority to immediate pleasures and delights, they will say like Omar Khayyam, “The past and future are all but tales; enjoy yourself, do not spoil your life.” Thus, they will see life as only eating, drinking, and lying down, constantly making their choices in favor of worldly ease and comfort.
Actually, we can see this even now in many developed countries, and a great number of people around the world are enviously trying to imitate them. Almost everybody speaks about “material welfare and comfort,” without seeing other values than these, or rather without wanting to see them. However, in spite of the dizzying developments brought by science, the new opportunities offered by technology, and so many means promising us welfare and happiness, the people of our time do not seem so happy. Let alone seeming happy, they are seized by unease and depression more than ever. Though it could not be expected to be any other way, mere worldly opportunities, which are not supported by their relation to faith or knowledge of God, not deepened and given meaning, would obviously not mean much. In this respect, what we need in this modern age is nothing but to choose the best stature as suggested by the truth of having been created as “the perfect pattern of creation” (Tin 95:5), and to read the essence of being human accordingly. We can call this human beings’ realization of their difference with respect to spirituality and heart, reviewing their relation with the Creator, and finding their own orbit as befits the purpose of their creation. It seems that until they learn to read their essence correctly, it will not be possible for human beings to put their affairs in order and attain the happiness they expect. And particularly so if they are trying to suppress their spiritual appetite through luxury, comfort, and seeking to satisfy their physical pleasures due to not being able to know their real problems.
Even though the gravity of problems varies according to the country and society, almost all of humanity today faces serious dead ends. Almost everywhere, in every society, the masses experiencing a void in the name of faith and knowledge of God are pushed—consciously or not—into a disordered life, their animal desires are constantly triggered, and they are intoxicated into oblivion. Obviously, there cannot be sound spirit, sound thoughts, and sound judgment in such carefree, lawless, and immoderate masses. Masses of this sort have no aim or activity other than satisfying their carnal senses and consoling themselves with alcohol and drugs. Such a society can be considered to be spiritually dead, or to have entered the grave before dying. For such miserable souls who have lost their feeling of being human to some extent, it is just ordinary to have perverted habits, nervous problems, stress, and depression. Unfortunately, along with the entire world today, Muslim countries are also afflicted with the same diseases, and they are going through their most unfortunate days in desperation. In this world, individuals are diseased and shaken, the home is miserable and messed up, the masses are delirious and aggressive, and the representatives of brute power are cruel and merciless; nobody knows where it will lead and what kind of an end awaits humanity…
Due to such intermingled uncertainties and misery, most are unaware of what they are doing, what purpose they are serving, and what kind of disintegration they are heading toward. Most are completely unaware of the background of these dreadful problems, the real reasons for the total degeneration of societies, and the spiritual deformation of masses. The cause or causes of disease are not known exactly, and therefore the remedies offered are mistaken to a great extent. The question of how many people have been able to diagnose the problem is always arguable. And God knows how many of them are even given the right to speak.
It is for these reasons that in spite of all means of welfare, humanity is unhappy, weary, worn, delirious, and bent under the burden of bad conscience. Individuals and the masses are in an intimidating void—the void of conflicting with our primordial nature—generated by not knowing one’s Master. This is the void of being ignorant of faith and wisdom and the void of having been dragged into the pitfalls of the carnal self. Therefore, people are in constant anxiety as if journeying through the corridors of Hell and are extremely uneasy. Neither leading their life in luxurious buildings, nor their fantastic clothing mean anything in the face of this void in them. Sometimes the delirium of intoxication is resorted to, and sometimes contentment is sought within material and carnal desires… but to no avail. None of these suffices to fill the void inside, and the generations of today, who are deprived of spiritual support, keep drifting from one delirious state to another.
Because of mad crowds detached from their past, with no connection with their future, and vulnerable to committing crime, almost everywhere human life and property are under threat, those who care about chastity are anxious, and those responsible for security are ashamed of being unable to cope with the different illegal organizations they face every day. Those who see these on television or in the newspapers wonder, “Is it the end of humanity?” and they shake with the fear of being dealt a divine blow. We cannot consider them wrong, since Sodom and Gomorrah were smashed to the ground in chastisement for such spiritual disintegration and debasement. The people of Noah was destroyed for a quarter of today’s present immorality. If the destroyed peoples of Ad, Thamud, and Ayka were to witness what is happening today, they would probably be deeply ashamed. As the poet Mehmed Akif expressed it:
Modesty has been raised, shamelessness all around,
What ugly faces that thin veil proves to have disguised!
No fidelity, no loyalty to promise, not a sign of the word “trust,”
Lies are favored, betrayal required, right is out of sight.
Let virtues be ignored, let consciences fall into silence.
If this moral corruption lasts, there will remain no independence.
In the face of such realities, the only way to be saved from the present dangers and from being caught in the torrents of misguidance is faith in God, the belief in resurrection and the afterlife, consciousness of the final judgment, and a new call to a total revival toward being ourselves. On the other hand, other cures which have been resorted to so far are obviously of no use at all.
The entire society is afflicted and faith is the treatment,
For souls starving for faith, other ways are torment.
We will wait and see; maybe one day God Almighty will open our eyes too.
1__________________________________________
Халь и макам
Интернет-сайт журнала «Новые Грани»
М.Ф. Гюлен
No : 17 Октябрь-Декабрь 2008
Халем называется состояние, при котором человек живет веяниями, приходящими из вышних миров, и его умение чувствовать дни и ночи, рассветы и закаты своего сердца. Те, кто использовали этот термин для обозначения радостей и печалей, кабза и баста1, приходящих к человеку без каких-либо усилий с его стороны, называли стабильность халя макамом, а падение с этого макама трактовали как подчинение своей плоти. Поэтому мы можем сформулировать халь как Божий дар и веяния близости ко Всевышнему, а макам – как обретение человеком второго характера, сформировавшегося в результате сознательного восприятия им этих даров и веяний, и приложения всех стараний к тому, чтобы не потерять их.
Халь прозрачен. Он с предельной ясностью раскрывает человеку глаза на истинный источник всего сущего, то есть на Аллаха. А макам являет человеку истину сквозь мутную призму его собственного радения и опыта. Вот почему очень часто халь, несмотря на свое непостоянство, считается более значимым явлением, чем макам. Ведь плоды макама несут в себе частицу человеческого «я» и в большей степени располагают к эгоизму. В то время как халь – это чисто Божий дар, прямым путем ведущий к постижению той сокровищницы2, которая заложена в глубинах человеческой души.
Вот почему как-то раз досточтимый Пророк (а.с.) сказал: «Аллах оценивает вас не по вашему росту и силе и не по тому, как выглядите, а по тому, что творится в ваших сердцах»3. Тем самым он хотел сказать, что люди в первую очередь должны заниматься своей духовностью и обращать взоры сердец своих к божественным проявлениям Всевышнего. В другом, менее достоверном варианте этого же изречения говорится: «… по тому, что творится в сердцах ваших, и по тому, что вы совершаете»4. Важность деяний человека указывает здесь на макам, который в отличие от халя достигается при личном участии человека5.
Халь – это проявления, ниспосылающиеся человеку согласно абсолютной Божьей воле. Проявления эти предназначены для сердца. А чувства и сознание помогают человеку вовремя воспринять эти проявления и придать им определенную форму. Поэтому в отличие от макама, больше похожего на спокойное почивание на лаврах, халь можно назвать пакетами световых лучей разных длин и цветов, не похожими друг на друга и появляющимися по воле Аллаха то в одном, то в другом квадрате.
Обладатель чувствительной души и сознания, открывшего для себя мир божественных истин, подобно тому, как в блеске водной глади он видит отражение солнца, так и на холмах своего сердца он лицезреет и чувствует весь трепет халя, и в соответствии со своим уровнем отвечает ему взаимностью. И пусть те, кому не удалось сбалансировать сердце свое, и поэтому наладить связь со Всевышним, считают все это галлюцинациями и плодами больного воображения. Люди, видящие благодаря духовному свету, полученному от Создателя, будут знать, что это – сама реальность.
Благословенный Пророк Мухаммад – человек, обретший величайшие проявления халя, считая свои предыдущие духовные достижения грехами по сравнению с новыми, говорил: «Я в день по семьдесят раз молю Аллаха о прощении…»6.
И разве могло думать иначе то чистейшее Сердце, которое осознавало, что в своем вечном странствии к бесконечному оно постоянно будет нуждаться в непреходящем свете и неугасимом луче, молниеносно движущемся к чертогам Всевышнего?!
1. См. главу «Кабза и Баста»
2. Аллюзия на популярный в суфийской среде священный хадис, в котором Всевышний говорит: «Я был неизведанной сокровищницей и захотел, чтобы Меня узнали, и для этого создал человека…».
3. Муслим, Бирр, 33,34.
4. Муслим, Бирр, 33,34; Ибн Маджа, Зухд, 9; Муснад, 2/285.
5. При этом следует помнить, что в оценке человеческих деяний первостепенное значение имеют не сами деяния, а намерения, с которыми они были совершены. А средоточием намерений человека является его сердце.
6. Бухари, Даават, 3; Тирмизи, Тафсир аль-Гуран, 47.
Этот текст взят из интернет-сайта ж. Новые грани.
